1. احترام به کودکان

پيامبر گرامي اسلام (صلي‏الله‏عليه‏وآله) همواره به کودکان احترام مي‏گذاشت و ديگران را نيز به اين امر سفارش مي‏کرد. از سخنان آن حضرت است که فرمود:

فرزندان خود را گرامي بداريد و با آداب نيکو با آن‏ها معاشرت کنيد.1

يکي از فلسفه‏هاي اصلي احترام به کودکان که در اسلام به آن سفارش شده، پرورش «عزت نفس» آن‏ها است.

2. انتخاب نام نيکو و شايسته براي فرزند

يکي از کارکردهاي انتخاب نام شايسته براي کودک، آن است که شخصيت کودک گرامي داشته شود و کودک، خود را محترم و ارزشمند بداند، محتوا و مفهوم نام کودک، باعث ايجاد نوعي نگرش در او از شخصيت خود مي‏شود و مي‏کوشد که همان گونه باشد.

در اسلام، انتخاب نام نيکو از وظايف والدين و يکي از حقوق فرزند بر پدر ومادر شناخته شده است. پيامبر گرامي اسلام در اين باره مي‏فرمايد:

«من حق الولد علي الوالد ان يُحسِنّ اسمه و يُحسنّ ادبه»2

يکي از حقوق فرزند بر پدر اين است که براي او نام نيکو برگزيند و او را نيکو تربيت کند.

اهميّت نامگذاري فرزند به حدّي است که سفارش شده، حتّي پيش از تولّد فرزند، براي وي نام مناسب برگزيده شود. حضرت علي (عليه‏السلام) مي‏فرمايد:

فرزندان خود را پيش از ولادتشان نامگذاري کنيد و اگر نمي‏دانيد فرزندتان پسر است يا دختر، نامي برايش برگزينيد که مناسب دختر و پسر باشد؛ زيرا [اگر به دنيا آمد، به همان نام ياد مي‏کنيد، و اگر مرده متولد شد] روز قيامت شما را ملاقات مي‏کند و به پدرش مي‏گويد: چرا براي من نام ننهادي؟ مگر پيامبر خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله) نوه خود را قبل از تولّد، محسن نام ننهاده بود؟3

در برخي روايات آمده است که رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله) نام‏هاي ناپسند کودکان را تغيير مي‏داد.

3. ابراز محبّت به کودکان

يکي از راه‏هايي که باعث مي‏شود افراد، احساس ارزشمندي کنند، ابراز محبّت به آنان است. محبّت عامل بسيار نيرومندي در شکل‏گيري شخصيت در تمام دوره‏هاي رشد است؛ امّا اين نياز در دوره کودکي، اهميّت و حساسيت بيش‏تري دارد، به گونه‏اي که شکل‏گيري و رشد شخصيت رواني کودک به ارضاي اين نياز منوط است. از اين رو، در آموزه‏هاي ديني، توجّه ويژه‏اي به آن شده و از محبّت به کودکان، به بهترين اعمال،4 وسيله رحمت الهي،5 و عبادت6 ياد شده و پيامبر گرامي اسلام (صلي‏الله‏عليه‏وآله) مکرّر به محبّت فرزند سفارش کرده است:

«احبّوا الصبيان و ارحموهم و اذا وعدّتموهم ففوا لهم، فَانَّهم لاَ يَرَوُنَ اِلاّ اَنّکم ترزقونهم»7

کودکان را دوست بداريد و با آنان مهرباني کنيد، و هرگاه به آنان وعده داديد، به وعده خود عمل کنيد؛ زيرا آنان شما را روزي دهنده خود مي‏دانند.

«رحم اللّه عبداً اعان وَلَدهُ علي برّه بالاحسن اليه و التألُّف له و تعليمه و تأديبه»8

خداوند بيامرزد بنده‏اي که فرزندش را بر نيکي و سعادتش ياري کند؛ به اين که به وي احسان کند و با او رفتار دوستانه داشته باشد و به تعليم و تربيتش بپردازد. محبّت به کودکان، سيره رسول خدا و امامان (عليهم‏السلام) بوده است.9

محبّت به کودک گستره وسيعي دارد. يکي از مصاديق آن، دست کشيدن به کودک و بوسيدن اوست.

در روايات آمده است:

«قَبِّلوا اولادکم فان لکم بکل قُبلةٍ درجةٌ في الجنّة و ما بين کل درجتين خمس مأة عامٍ»10

فرزندان خود را ببوسيد؛ زيرا براي هر بوسه درجه‏اي در بهشت خواهيد داشت که فاصله هر درجه تا درجه ديگر، پانصد سال راه است. «مَنْ قبَّلَ ولده کتب اللّه له حسنة»11

هر کس فرزند خود را ببوسد، خداوند براي او نيکويي مي‏نويسد.

4. رعايت عدالت و مساوات بين فرزندان

در زمينه رعايت عدالت بين فرزندان، از رسول خدا چنين روايت شده است:

«اعدلوا بين اولادکم کما تحبُّون ان يعدلوا بينکم في البرِّ و اللطف»12

ميان فرزندانتان به عدالت رفتار کنيد؛ همان گونه که دوست داريد ديگران در نيکي و لطف با شما عدالت داشته باشند.

ـ عدالت در بوسيدن فرزند

بوسيدن کودک نشانه مهر و محبّت و رمز احترام به اوست. از نظر اسلام، در اين باره نيز تبعيض روا نيست. در روايت آمده است:

رسول خدا به فردي که دو فرزند داشت و يکي از آن دو را بوسيد و ديگري را نبوسيد، فرمود: چرا بين آن دو مساوات [و عدالت] را رعايت نکردي؟13

ـ عدالت در هديه دادن به کودکان

هديه، اگر چه اغلب کالاي مادّي است، از مهر و محبّت هديه دهنده و احترام گذاشتن او به فرد حکايت دارد. نعمان بن بشير از پيامبر (صلي‏الله‏عليه‏وآله) روايت مي‏کند:

«اعدلوا بين اولادکم في النحل کما تُحِبُّون ان يعدلوا بينکم في البَّرِ و اللطف»14

بين فرزندان خود در دادن هديه به عدالت رفتار کنيد ؛ همان گونه که دوست داريد آنان نيز در نيکي و لطف و محبّت به شما عدالت داشته باشند.

5. سلام کردن به کودکان

يکي ديگر از عوامل و زمينه‏هايي که باعث احساس ارزشمندي در کودک مي‏شود و اسلام بر آن تأکيد کرده، سلام کردن به کودکان است. پيامبر گرامي اسلام در اين باره فرمود:

«خمسٌ لا أدعهُنَّ حتّي المَمَاتِ [... الي ان قال] و التسليم عَلَي الصّبيَانِ لِتَکُونَ سُنَّةً مِنْ بعدي»15

پنج چيز را تا هنگام مرگ ترک نخواهم کرد [... تا اينکه فرمود] و (پنجمين عمل) سلام کردن به کودکان (است) براي اينکه سنّتي باشد (و) پس از من (باقي بماند).

رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله) خود به اين سيره پايبند بود و هميشه آن را رعايت مي‏کرد. انس ابن مالک مي‏گويد: ما کودک بوديم که پيامبر (صلي‏الله‏عليه‏وآله) بر ما گذشت و فرمود: «سلام بر شما کودکان».16

6. عدم افراط در سرزنش و تنبيه کودک

تنبيه و سرزنش بيش از حدّ کودک، باعث تحقير و درهم شکستن شخصيت او مي‏شود و اين نگرش و برداشت در او ايجاد مي‏شود که موجودي بي ارزش و غير مفيد است. چه بسا کودک، براساس اين تصوّر از خود، به ابراز رفتارهاي ناهنجار پرداخته، مي‏کوشد آنگونه که والدين او را ارزيابي کرده‏اند، همان گونه باشد؛ بدين سبب، اميرمؤمنان (عليه‏السلام) مي‏فرمايد:

«اَلافْرَاطُ فِي الملاَمَةِ يُشِبُّ نَارَ اللّجَاجَةِ»17

زياده روي در ملامت، آتش لجاجت را شعله‏ور مي‏کند.

آنچه درباره نقش خانواده در ايجاد و تربيت عزت نفس در کودکان بيان شد، شامل معلّمان و مربّيان نيز مي‏شود که پس از خانواده، نقش مهمّي در شکل دهي و تکوين شخصيت کودک دارند.

7. عدم تبعيض بين فرزندان دختر و پسر

پيامبر (صلي‏الله‏عليه‏وآله) فرمود:

«من کانت له اُنثي فَلَمْ يُؤْذِهَا وَ لَمْ يُهِنُهَا وَ لَمْ يُؤثر وَلَدَهُ عَلَيهَا أَدْخَلَهُ اللّه‏ُ الجَنَّةَ»18

هر که دختري داشته باشد و به او آزار نرساند و بي احترامي نکند و پسرش را بر او مقدّم ندارد، خداوند او را وارد بهشت مي‏کند.

8. عيبجويي نکردن از کودکان

هشام ابن عروه از پدر خود نقل مي‏کند که روزي، مردي در حضور پيامبر (صلي‏الله‏عليه‏وآله) به سبب عملي که فرزندش انجام داده بود، از او عيبجويي کرد. رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله) ناراحت شد و به وي فرمود:

«انّما ابنکَ سهمٌ من کنانتِک»19

فرزندت تيري از تيرهاي تيردان توست. يعني فرزندت ذخيره آينده توست و تو با توهين به شخصيت او، هم به خود ضربه مي‏زني و هم کسي را تضعيف مي‏کني و بي مقدار مي‏سازي که در آينده به تو ياري خواهد رساند و پشتيبان تو خواهد بود.

9. خطاب نيکو به فرزندان

از ديگر دستورهاي اسلامي براي احترام و تکريم کودکان، آن است که از دوران کودکي آنان را با اوصاف و لقب‏هاي نيکو و شايسته صدا بزنند. صدا کردن کودک با اين قبيل اسم‏ها و لقب‏ها افزون بر تشديد روابط عاطفي، شخصيت آنان را به خوب بودن و احساس ارزشمندي تشويق مي‏کند. رسول خدا (صلي‏الله‏عليه‏وآله) فرمود:

«بَادِرُوا اَوْلادکُم بِالکُنيِ قَبْلَ اَنْ تَغْلِبَ عَليهِمُ الألْقَابُ» 20

پيش از آن که لقب‏ها [ي زشت] به فرزندانتان غلبه يابد، لقب‏ها و کنيه‏ها [ي خوب] بر آنان بگذاريد و با القاب نيکو خطاب کنيد.

شيوه‏هاي پرورش و تقويت عزت نفس فرزندان در دوره نوجواني و جواني

اولياء و مربّيان در مراحل بعدي رشد نيز نقش و مسؤوليت مهم در ايجاد و تربيت عزت نفس نوجوانان و جوانان بر عهده دارند. والدين با استفاده از روش‏هاي ذيل مي‏توانند به فرزندان جوان و نوجوانشان احترام بگذارند و عزت نفس را در آنان ايجاد و تقويت کنند:

1. مشورت با فرزندان

يکي از اصولي که والدين درباره نوجوانان بايد رعايت کنند، مشورت با آن‏هاست. مشورت باعث مي‏شود که نوجوان احساس شادي و ارزشمندي کند و خود را در نظام خانواده سهيم، مفيد و کارا بداند. درباره اهميّت مشورت همين بس که سوره‏اي از قرآن به همين نام آمده (شوري) و افزون بر آن، خداوند، پيامبر (صلي‏الله‏عليه‏وآله) را به مشورت با مؤمنان امر مي‏کند (آل عمران، 159). پيامبر اسلام (صلي‏الله‏عليه‏وآله) درباره مشورت با نوجوانان مي‏فرمايد:

«الولد سيدٌ سبع سنين، و عبدٌ سبع سنين و وزيرٌ سبع سنين»21

فرزند در هفت سال اوّل زندگي، آقا [و سرور پدر و مادر] است، در هفت سال دوم، بنده فرمانبردار، و در هفت سال سوم، وزير خانواده [و مشاور پدر و مادر] است.

امام صادق (عليه‏السلام) نيز فرمود:

«دَعْ اِبْنَکَ يَلْعَبْ سَبْعَ سنينَ وَ يُؤدِّبُ سَبْعَ سِنيِنَ، وَ الْزِمْهُ نَفْسَکَ سَبْعَ سِنينَ»22

فرزند خودت را هفت سال آزاد بگذار بازي کند، و هفت سال او را [با آداب و روش‏هاي مفيد و لازم] تربيت کن، و در هفت سال دوم، مانند يک رفيق صميمي مصاحب و ملازمش باش [و به شخصيت او احترام بگذار].

2. واگذاري مسؤوليت به فرزندان

يکي از راه‏هاي ايجاد عزت نفس و تقويت آن، در نوجوانان و جوانان، سپردن مسؤوليت به آن‏هاست. پيامبر (صلي‏الله‏عليه‏وآله) در مواردي از قبيل انتخاب اسامة بن زيد به فرماندهي سپاه، به انسان‏ها آموخت که در صورت توانايي و لياقت، بايد نوجوانان و جوانان را در انجام امور سهيم و از اين طريق، اصل «خود مسؤولي» را در آن‏ها تقويت کرد.

3. تعميق باورهاي اعتقادي و آموزش احکام و معارف اسلامي

آگاهي‏هاي درست و متناسب با نيازهاي نوجوانان در زمينه خودشناسي، خداشناسي، اخلاق و معارف اسلامي، نقش مهمّي را در سرنوشت آينده آنان ايفا مي‏کند؛ زيرا اساس شخصيت انسان را انديشه او مي‏سازد و اگر اين انديشه بر آگاهي‏هاي مستند و مستدل ديني مبتني باشد، فرد، زندگي آگاهانه و هدفمند را در پيش گرفته، به اصول اخلاقي و ارزش‏هاي ديني وفادار خواهد بود. از اين رو، آموزش اخلاق و معارف اسلامي به نوجوانان در روشنگري ذهن آنان و ايجاد زيرساخت‏هاي عزت نفس بسيار اهميّت دارد.

ياد معاد، محرّک نيرومندي است که نوجوانان را نه تنها به سوي ارزش‏هاي انساني هدايت مي‏کند، بلکه استعداد آنان را براي به عهده گرفتن مسؤوليت رفتار خود و توجّه به اصل «خود مسؤولي» شکوفا مي‏سازد؛ زيرا آنان به اين باور مي‏رسند که بايد در جهان آخرت از عهده پاسخگويي به اعمال خوب و بد خود برآيند و نيز مي‏آموزند که بايد خود، منبع کاميابي و سعادت دنيايي و آخرتي خويشتن باشند. در پرتو اعتقاد به معاد، روح صداقت و درستکاري در انسان پرورش مي‏يابد و زندگي، هدفدار و با معنا مي‏شود.

روايات فراواني از معصومان (عليهم‏السلام) وارد شده که فرزندان خود را به آگاهانه زيستن مي‏خواندند و مسير و هدف زندگي را براي آنان تبيين مي‏کردند. اميرمؤمنان (عليه‏السلام) در نامه‏اي خطاب به فرزندش امام حسن مجتبي (عليه‏السلام) مي‏نويسد:

فرزندم! پيش رويت راهي مشقّت بار و طولاني و به شدّت هراس آور است که تو را از آن گريزي نخواهد بود؛ پس چاره‏اي نيست جز آن که خوب پيش بيني کني و توشه خود را اندازه گيري و سبک بار باشي. هرگز کوله بار سنگين‏تر از توانت بر دوش مگير تا بر تو سنگيني نکند... .

بدان که نزول تو سرانجام يا در بهشت يا در جهنّم است؛ بنابراين، براي خويش پيش از رسيدنت به آن جهان وسايلي مهيا ساز و منزل را پيش از رفتنت آماده کن؛ زيرا پس از مرگ، عذر پذيرفته نمي‏شود و راه بازگشتي به دنيا نيست.

يکي از پيام‏هاي تربيتي اين روايات به والدين، اين است که فرزندان خود را با مسائل و موضوعات ديني و اعتقادي آشنا کنند و هدف زندگي را براي آنان بازگويند تا فرزندان از همان دوران کودکي و نوجواني زندگي آگاهانه را در پيش گيرند.

پي‏نوشت‏ها:

1ـ بحارالانوار، ج 104، ص 95.